مهشید دولت
(استفاده از مقاله با ذکر منبع بلامانع است)
مقدمه
کتاب گویا یا کتاب شنیداری نوعی کتاب است که متن آن با صدای بلند خوانده و ضبط می شود و مخاطب می تواند آن را گوش بدهد. کتاب گویا نخستین
بار در دهه 1930 میلادی در امریکا برای نابینایان و کسانی که خواندن متن برایشان دشوار بود، تهیه شد. اما امروزه بعضی افراد آن را به کتاب چاپی ترجیح می دهند، زیرا می توانند ضمن رفت و آمد یا کارهای روزانه عادی به آن گوش کنند. کتاب گویا در ابتدا روی صفحه گرامافون ضبط می شد، اما امروزه ضبط آن با دستگاه های الکترونیکی با کیفیت بهتر انجام می شود.
نکته: باید توجه داشت که موضوع کپی رایت در کتاب های گویا بسیار مهم است. اگر برای یکی از نزدیکان خود گویا سازی را انجام میدهید، توجه کنید که آن را به صورت عمومی نشر ندهید. اما اگر میخواهید آن را برای مخاطبین دیگر (حتی تعداد کم) نشر دهید، لازم است با ناشر آن هماهنگی لازم را داشته باشید.
انتخاب کتاب
انتخاب کتاب نخستین و مهمترین گام در فرایند تولید کتاب گویاست. کتاب انتخابشده باید از نظر ادبی معتبر باشد.
ادبیات معتبر می تواند دارای این ویژگیها باشد:
با زبان ادبیات کودکان، تخیل و تجربه های کودکان و نوجوانان را پرورش میدهد. از این رو برای هر گروه سنی از متن ها، موضوع ها، زبان و بیان متناسب با فهم و درک آنها استفاده می شود.
( به رشد و پرورش شخصیت شنونده کمک میکند، از این رو از آنچه سبب یاس و بدبینی و بدخواهی می شود، پرهیز می کند. از سوی دیگر خواننده را با تجربههای تازه آشنا میکند و میکوشد تا در او احساس و اندیشه های نو و پرارزشی پدید بیاورد.
همچنین به پرورش شخصیت فردی و اجتماعی خواننده کمک می کند و او را یاری می کند تا خود و محیط و مسائل زندگی و فرهنک جامعه خود و جامعه های دیگر را بهتر بشناسد.
در صورت تردید، پیشنهاد میشود از فهرستها و منابع معتبر مانند «شورای کتاب کودک»، «لاکپشت پرنده»، «کتابک» و سایر منابع تخصصی استفاده شود. در این انتخاب توجه به ویژگیهای رشدی کودک، شرایط، علایق و گروه سنی مخاطب اهمیت فراوان دارد.
نوع کتاب نیز در شیوه اجرای آن تأثیرگذار است. کتابهایی که وابستگی معنایی زیادی به تصویر دارند (کتابهای تصویری)، برای گویا شدن نیازمند توصیف دقیق ارتباط میان متن و تصویر هستند؛ به خصوص برای کودک نابینا توصیف شفاهی تصاویر باید مبتنی بر احساسات، تجربیات و موقعیتسنجی در روش زندگی او باشد و از تمرکز بر لذات بصری(مثل زیبایی و تناسب رنگها، توصیف زیبایی چشماندازها و …) پرهیز کرد. در مقابل کتابهایی که بدون تصویر یا مصور هستند (به این معنا که درک متن وابستگی مستقیمی به تصویر ندارد)، برای تبدیل به کتاب گویا شدن مناسبترند.
قبل از ضبط
- پیش از آغاز ضبط، متن کتاب را دستکم یک تا دو بار بهطور کامل مطالعه کنید تا از جریان روایت، شخصیتها و فضای داستان آگاهی داشته باشید و از تکرارهای غیرضروری هنگام ضبط جلوگیری شود.
- هنگامیکه متن را می خوانید می توانید برای ضبط بهتر آن را علامتگذاری کنید. درقسمت هایی که میخواهید صدای خود را بالا ببرید، مکث کنید، تغییر تن صدا دهید یا … با علامت هایی که برای خودتان معنادار است آنها را مشخص کنید.
- فهرستی از کارهایی که باید در زمان ضبط انجام دهید را تهیه کنید. مثلا: نسخه نهایی متن همراه با کتاب، آماده سازی آب ولرم، دستگاه ضبط یا تلفن همراه، حذف مولدهای صدایی در محیط(مثل زنگ تلفن و ….)
- مواردی را که در قسمت«شیوه خواندن و اجرا» آمده است را تمرین کنید.
شیوه خواندن و اجرا
- پیش از شروع متن اصلی، شناسنامه کتاب را اعلام کنید. این بخش باید شامل نام کامل کتاب، نام نویسنده، نام مترجم (در صورت وجود) و نام ناشر باشد. بیان شناسنامه کتاب به آشنایی کودکان با اطلاعات کتابشناختی کمک میکند.
- در خواندن متن به سبک نوشتاری نویسنده وفادار بمانید. اگر متن رسمی نوشته شده است، آن را با لحن رسمی اجرا کنید و اگر زبان متن عامیانه است، لحن خوانش نیز متناسب با آن انتخاب شود.
- از بیان یکنواخت، مکانیکی یا رباتیک پرهیز کنید. لحن و بیان باید با فضای احساسی صحنه هماهنگ باشد. وضوح بیان و تلفظ دقیق واژهها، بهویژه نامها، اصطلاحات فنی و ارجاعات فرهنگی، ضروری است.
- سرعت خواندن و زمانبندی نقش مهمی در درک شنونده دارد. استفاده از مکثهای مناسب و الگوهای طبیعی تنفس به فهم بهتر متن کمک میکند.
- به تلفظ صحیح نامها، مکانها، اصطلاحات تخصصی و واژههای خارجی توجه داشته باشید و در صورت وجود، به ویژگیهای گویشی و فرهنگی متن احترام بگذارید.
- تلاش کنید مخاطب را از نظر عاطفی درگیر روایت کنید. با بهرهگیری از زیر و بمی صدا، تغییر لحن و بیان مناسب، احساساتی مانند هیجان، تنش، لطافت یا شادی را منتقل کنید.
- کیفیت صدای ضبطشده باید مطلوب و عاری از هرگونه اعوجاج، قطعی، خشخش یا اختلال باشد.
- در صورت لزوم و متناسب با روایت داستان، میتوان از صداهای محیطی ملایم و مرتبط برای تقویت فضای داستان استفاده کرد.
- وضوح و قابلشنیدن بودن صدای گوینده باید در اولویت باشد. در صورت نیاز، از روشهای فنی مانند حذف نویز برای بهبود کیفیت صدا استفاده شود تا صداهای مزاحم بر روایت غلبه نکنند.
- صدای ضبطشده باید بهگونهای تنظیم شود که در سیستمهای صوتی مختلف، از جمله سیستمهای استریو یا فراگیر، بهدرستی و با وضوح کافی شنیده شود.
- در صورت امکان، ضبط در محیطی انجام شود که از صداهای خارجی ایزوله باشد تا کیفیت نهایی اثر حفظ شود.
- در صورتی که کتاب دارای فصلهای متعدد است، ضبط آن را در چند فایل مجزا انجام دهید. در ابتدای هر فایل، علاوه بر معرفی شناسنامه کتاب، شماره فایل را نیز اعلام کنید.
- شماره صفحه در هر حال باید ضبط شود. خواننده باید صفحه را ورق بزند و وقتی به جای مناسب رسید ، جمله را تمام کند سپس مکث کوتاهی داشته باشد ( تا ۵ بشمارد ) بعد شماره صفحه جدید را ذکر کند، پس از آن به خواندن متن ادامه دهد.
- پانویسها و مأخذ کوتاه را در جای خود بخوانید. ولی پانویسها و مأخذ پرشرح در پایان هر فصل است یا در پایان متن می تواند خوانده شود.
- نمایه[1] حتما باید خوانده شود زیرا برای دستیابی شنونده به اطلاعات جز به جز درون بسیار مهم است.
- بیش از اندازه بلند خواندن سبب میشود که صدا زود خسته شود. بیش از اندازه ملایم خواندن گرچه موجب ایجاد حس صمیمانه میشود ولی انعطاف پذیری صدا را کاهش میدهد .
- اگر متنی را که ضبط می کنید غیرداستانی و علمی است به این دونکته نیز توجه داشته باشید:
درجه اهمیت نمودارها و ارقام در هر متنی با متن دیگر متفاوت است. ولی در هر حال لازم است در مورد آنها توضیحات کلی داده شود و عنوانهای آنها نیز ضبط شود مگر آنکه توصیه خاصی در مورد خواندن تمامی نمودارها و ارقام شده باشد .
هرگاه ضروری باشد که جدولها نیز خوانده شود ابتدا توضیحات کلی درباره آن ها داده شود. مثلا از چند ستون تشکیل شده، هر ستون چه عنوان دارد؟ زیرهر ستون چند نام آورده شده و نامها کدامند. جدولها را باید به همان ترتیبی که خوانده می شوند یعنی افقی و از راست به چپ ضبط کرد ، مگر منابع لاتین که از چپ به راست خوانده میشود . البته گاه ضرورت ایجاب میکند که ستونها هم به طور افقی به هم عمودی خوانده شوند ، در این حالت بهتر است توضیح داده شود که اطلاعات به طور عمودی خوانده میشود یا افقی . اگر جدول طولانی باشد میتوانیم مثلاً ردیفهای یک، سه، پنج. آن را بخوانیم و وقتی به ردیف آخر رسیدیم ذکر کنیم « ردیف آخر است» در هنگام خواندن جدول ارائه اطلاعات زیر ضروری است شماره صفحه ، شماره جدول عنوان جدول ( حتی آنچه در داخل پرانتز آمده ) ماخذ، توصیف عمومی جدول و بعد خواندن جز ، به جز آن ، اگر خواسته شده باشد.
حین ضبط
- هنگام ضبط، یک لیوان آب ولرم در دسترس داشته باشید تا از خشکی صدا جلوگیری شود.
- از صندلیای استفاده کنید که هنگام حرکت یا جابهجایی صدا تولید نکند.
- از ضبط در فضاهایی با سطوح سخت و بازتابدهنده صدا، مانند اتاقهایی با کف کاشی یا چوبی، پرهیز کنید؛ زیرا این سطوح باعث ایجاد پژواک و کاهش کیفیت صدا میشوند.
بعد از ضبط
تمام اشتباهات ضبطی باید اصلاح شود شنونده کتاب گویا کلاً متکی به ماست. بنابراین چیزی به نام اشتباه کوچک نمیتواند وجود داشته باشد . برای آنکه کار ما بدون اشتباه باشد باید به طور مرتب ضبط شدههای خود را بازشنوی کنیم.
منابع: فرهنگنامه کودکان و نوجوانان – جلد بیستم- مدخل کتاب فرهنگنامه کودکان و نوحوانان- جلد دوم- مدخل ادبیات راهنمای ضبط کتابهای گویا برای نیروهای داوطلب ترجمه و تدوین، ثریا قرل ایاغ
[1] نمایه ( index) صورتی از موضوعها و واژههای مهم، اسامی و دیگر مطالب یک کتاب با ارجاع به صفحاتی که این مطالب در آن واقع شده است. معمولا این فهرست در انتهای کتاب به صورت الفبایی منتشر میشود.